Arteterapia dla seniorów. Jak zajęcia plastyczne wspierają osoby starsze?

Pędzel, kawałek gliny albo zwykła kredka potrafią zrobić dla osoby po siedemdziesiątce więcej, niż się zwykle zakłada. Zajęcia plastyczne w klubach seniora, domach kultury i ośrodkach dziennego pobytu przestały być wypełniaczem czasu. Coraz częściej prowadzą je osoby z przygotowaniem terapeutycznym, a sam udział w nich ma konkretny cel: podtrzymać sprawność, ożywić pamięć i dać przestrzeń na emocje, o których trudno mówić wprost.

Dlaczego sztuka działa na osoby starsze?

Na starość nakładają się na siebie trzy rzeczy: słabsza sprawność rąk, gorsza pamięć i coraz mniejszy krąg znajomych. Praca plastyczna dotyka każdej z nich naraz. Dłoń prowadzona po kartce ćwiczy precyzję ruchów, dobieranie kolorów i kształtów uruchamia pamięć, a wspólny stół w pracowni daje powód do rozmowy. Ten mechanizm opisaliśmy szerzej w artykule „Arteterapia w praktyce. Formy zajęć, efekty i wskazania„, gdzie znalazł się też fragment o tym, jak zmieniła się dostępność takich zajęć w ostatnich latach.

Jest jeszcze jedna rzecz, która u seniorów działa wyjątkowo mocno. Wielu z nich przez całe życie nie miało okazji tworzyć, bo szkoła, praca i dom nie zostawiały na to miejsca. Pierwszy namalowany obraz, nawet nieporadny, bywa dla nich przeżyciem, które przekłada się na poczucie własnej wartości.

Jakie formy zajęć sprawdzają się najlepiej?

Nie każda technika pasuje do osób starszych. Drobne elementy, cienkie pędzle i skomplikowane instrukcje szybko zniechęcają. Dobrze sprawdza się za to malowanie dużym pędzlem na formacie A3, lepienie z gliny lub masy solnej, kolaż z gotowych wycinków, a także malowanie po numerach, które daje gwarancję efektu bez względu na wprawę.

Osobna grupa to zajęcia łączące sztukę z opowiadaniem. Uczestnik maluje miejsce z dzieciństwa albo przedmiot, który kiedyś miał znaczenie, a potem o nim opowiada. Dla osób z początkami problemów z pamięcią to jedno z lepszych ćwiczeń, bo obraz staje się kotwicą dla wspomnień.

Czego nie da się przeskoczyć?

Arteterapia nie zastępuje leczenia ani rehabilitacji. Przy chorobie Parkinsona czy zaawansowanej demencji zajęcia trzeba dostosować, a czasem ograniczyć do krótkich, prostych czynności. Ważne jest też, żeby prowadzący nie oceniał prac. Senior, który usłyszy, że coś zrobił źle, zwykle nie wraca.

Problemem bywa dojazd. Dla wielu osób starszych kilka przystanków autobusem to bariera nie do pokonania. Stąd rosnąca popularność zajęć prowadzonych w domach pomocy społecznej i spotkań online, w których rodzina pomaga przy ustawieniu kamery, a potem zostawia seniora samego z prowadzącym i grupą.

Jak zacząć, gdy w okolicy nic nie ma?

Nie każda gmina ma klub seniora z pracownią plastyczną. W takiej sytuacji dobrym pierwszym krokiem jest dom kultury, biblioteka albo parafia, bo te miejsca często szukają pomysłów na zajęcia dla starszych mieszkańców i wystarczy je podsunąć. Druga droga to zajęcia domowe. Zestaw do malowania po numerach, farby akrylowe i duży blok kosztują niewiele, a wspólne malowanie z wnukiem przy stole bywa lepszym początkiem niż niejedna zorganizowana grupa.

Sztuka na emeryturze to nie fanaberia

Zajęcia plastyczne dla seniorów nie wymagają sprzętu ani specjalnych warunków, a ich efekty widać po kilku tygodniach: w sprawniejszych dłoniach, w lepszym nastroju i w tym, że osoba, która wcześniej spędzała dni przed telewizorem, zaczyna pytać, kiedy następne spotkanie. To wystarczający powód, żeby traktować je poważnie, a nie jako dodatek do grafiku ośrodka.